Agenci, kobiety, religia. Wszystko, czego nie wiemy o Piłsudskim

Czytaj dalej
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Witold Głowacki

Agenci, kobiety, religia. Wszystko, czego nie wiemy o Piłsudskim

Witold Głowacki

Twórca niepodległej Polski był człowiekiem pełnym sprzeczności. Piłsudski miał mocno skomplikowany światopogląd, nie wszystko w jego życiu pasuje do obrazu Marszałka z pomników

Podobno o Piłsudskim wiemy wszystko. Podobno. Bo tak naprawdę do dziś nie potrafimy odpowiedzieć na co najmniej kilka kluczowych pytań związanych z twórcą niepodległego polskiego państwa.

Samotność bojowca

Wyobraźmy sobie szefa tajnej terrorystycznej organizacji, która rzuciła rękawicę najpotężniejszemu mocarstwu na świecie. Wyobraźmy sobie rozsiane po podbitym, zniewolonym kraju komórki podziemnej struktury, której każdemu członkowi grozi śmierć bez sądu. Wyobraźmy sobie przywódcę garstki, która przy obojętności większości współobywateli staje do walki z okupantem. To właśnie sytuacja przyszłego twórcy polskiego państwa w latach 1905-1908. Józef Piłsudski jest wtedy człowiekiem ściganym przez cały carski aparat - od agentów ochrany i żandarmów aż po zwykłych Kozaków z nahajkami. Rozsyłane są za nim listy gończe, grozi mu wpadka nawet wtedy, gdy idzie do trafiki po papierosy. A jednak bojowcy PPS pod jego dowództwem sieją popłoch wśród Rosjan.

Mordują dygnitarzy i kapusiów ochrany. Przeprowadzają tysiące akcji ekspropriacyjnych - w tym tak spektakularne jak napady na pociągi z konwojami pieniężnymi pod Rogowem i Bezdanami. Nie poddają się. Ale nie mają nadziei na zwycięstwo.

Tuż przed legendarną akcją pod Bezdanami Piłsudski pisze list do Feliksa Perla, w którym prosi go o „śliczny nekrolog”, gdyby nie wrócił ze skoku na pociąg. „Walczę i umrę jedynie dlatego, że w wychodku, jakim jest życie, żyć nie mogę, to ubliża - słyszysz! - ubliża mi jako człowiekowi z godnością nieniewolniczą. Chcę zwyciężyć, a bez walki, i to walki na ostre, jestem nie zapaśnikiem nawet, ale wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką” - pisze w tym liście Piłsudski. Przebrzmiewają w tych słowach motywacje jakże podobne do tych, które przedstawiali pół wieku później np. powstańcy z warszawskiego getta. Piłsudski stoi twarzą w twarz z pewnością kompletnej przegranej, wie, że nie może się spodziewać pomocy ani wsparcia. Ale walczy nadal. Ta samotność w wieloletniej walce prowadzonej wbrew rzeczywistości ukształtowała człowieka, który później już tylko zwyciężał. Ale to właśnie jej echa sprawiły, że Piłsudski nie był bynajmniej zdziwiony, gdy jego ludzie z Pierwszej Kompanii Kadrowej układali wściekłą zwrotkę „Marszu I Brygady” ze słowami „j… was pies” wymierzonymi w obojętną, bierną większość.

Piłsudski i mocarstwa

W 1904 r., w środku wojny rosyjsko-japońskiej, Józef Piłsudski pojawia się w Tokio. Próbuje przekonać władze Japonii do szczególnego przymierza - z jego partią i jej Organizacją Bojową. Ten pomysł był dość logiczny - podczas gdy Japończycy toczyli z Rosją otwartą wojnę na Dalekim Wschodzie, Polacy mieli wzniecić rewolucję na Zachodzie i tym samym wbić Rosjanom nóż w plecy. Japończycy oferty Piłsudskiego oficjalnie nie przyjęli, jednak japońscy dyplomaci mocno wspierali PPS-owców finansowo, wspierając też ich w zakresie zakupu broni i materiałów wybuchowych. Z kolei PPS odwdzięczała im się, przekazując liczne informacje wywiadowcze dotyczące ruchów wojsk rosyjskich, planów mobilizacyjnych i nastrojów społecznych. Tuż po wybuchu rewolucji 1905 r. na Zachodzie z kolei rzeczywiście otworzył się przed Rosją nieregularny drugi front - co w zasadzie można uznać za urzeczywistnienie wstępnych założeń Piłsudskiego.

Wizyta w Tokio była dla Piłsudskiego osobistym debiutem w grze mocarstw. Zarazem - prawdopodobnie pierwszym uwikłaniem w niejednoznaczne relacje z innym państwem. Dopóki chodziło o Japonię, trudno było przedstawić argumenty przeciw takim układom - pól możliwego konfliktu w zasadzie brak, za to wspólny interes w osłabieniu Rosji jest dość oczywisty. Ale jeśli chodziło o Austro-Węgry i Niemcy, to już tak łatwo nie było. Wiemy, że z obydwiema potęgami Piłsudski podejmował ryzykowne gry. O ile sojusz z Austrią został zerwany przez kryzys przysięgowy, o tyle do Warszawy 11 listopada 1918 r. wjeżdżał Piłsudski nie bez poparcia Niemiec. Jak z tym do końca było, jaką Piłsudski zapłacił cenę - nie wiemy i raczej się nie dowiemy. Osławiony generał Włodzimierz Ostoja-Zagórski kilkakrotnie publicznie wywrzaskiwał oskarżenia o agenturalność pod adresem Piłsudskiego - tym też tłumaczono jego niewyjaśnione zniknięcie w 1927 r. Jednocześnie warto pamiętać, że to ten generał odebrał buty wiernym Piłsudskiemu legionistom maszerującym do obozu w Szczypiornie podczas kryzysu przysięgowego.

Piłsudski, religia i kobiety

Bóg, honor, ojczyzna, Marszałek - mógłby i dziś jednym tchem zakrzyknąć gorliwy patriota. Mógłby, tylko że byłoby to naprawdę mocno na wyrost. Bo gdzie Bóg, tam raczej nie Marszałek. Józef Piłsudski nie był człowiekiem religijnym. Ba, w czasach PPS--owskich od wiary się wręcz odżegnywał. Później traktował ją co najmniej pragmatycznie. Wiedząc, że jako polityk w Polsce - i to przed stu laty - nie może całkowicie odciąć się od religijności, zachowywał pewne pozory. Dokonał jednak dwukrotnej konwersji - tylko po to, by móc zawierać kolejne związki małżeńskie. W wieku 31 lat wyrzekł się katolicyzmu i został członkiem Kościoła ewangelicko-augsburskiego po to, żeby móc się ożenić z rozwódką Marią Juszkiewicz. W 1917 r. (a może dużo wcześniej) partnerką Piłsudskiego została Aleksandra Szczerbińska (wcześniej jego towarzyszka w PPS). Przez co najmniej cztery lata Piłsudski żył w trójkącie małżeńskim, by w końcu w 1921 r. wziąć ślub ze Szczerbińską - tym razem w Kościele katolickim. Czy jednak oznaczało to pełną konwersję? Raczej nie. Bo, po pierwsze, nie zachował się żaden poświadczający takową dokument, po drugie - Piłsudski nie dokonał wyznania grzechów i kilku innych rytuałów umożliwiających powrót na łono Kościoła. W prywatnych rozmowach deklarował się jako ateista.

Józef Piłsudski na Maderze z Eugenią Lewicką, rok 1930
Narodowe Archiwum Cyfrowe Józef Piłsudski na Maderze z Eugenią Lewicką, rok 1930

Wiemy za to, że ostatnia wielka miłość Piłsudskiego nie wymagała już sakramentów. Z lekarką Eugenią Lewicką marszałek nie brał ślubu. Formalizacja związku nie była mu tu do niczego potrzebna.

Z drugiej strony - Piłsudski nie dokonał też nigdy aktu apostazji, co całkiem niedawno przypisywali mu politycy z Ruchu Palikota (wtedy jeszcze) i działacze ruchu apostazyjnego. Chyba i na tym niespecjalnie mu zależało. Bez większego prawdopodobieństwa omyłki możemy zakładać, że Marszałek po prostu nie był obdarzony tak zwanym zmysłem religijnym.

Demokracja, dyktatura, autorytaryzm

Jakiego ustroju chciał tak naprawdę Piłsudski dla Polski? Jak wyobrażał sobie idealny układ polityczny w kraju? Te pytania do dziś pozostają aktualne. Dziś równie chętnie albo idealizujemy poglądy Piłsudskiego, przedstawiając go jako żarliwego socjalistę, „który wysiadł na przystanku niepodległość”, albo go demonizujemy - przywołując przewrót majowy, Berezę i Brześć. Za rzadko myślimy jednak o Piłsudskim jako o politycznym pragmatyku, realiście. Warto pamiętać, że w pierwszych w pełni wolnych wyborach Drugiej RP Józef Piłsudski osobiście poparł dwie listy wyborcze. Pierwsze ugrupowanie, którym zainteresował się Marszałek, nosiło nazwę Demokratyczna Unia Państwowa i skupiało wielkomiejskich inteligentów. Gdybyśmy mieli sobie pozwolić na snucie niehistorycznych porównań, to wtedy moglibyśmy określić tę grupę jako odpowiednik Unii Demokratycznej z lat 90. XX w. A zatem partia etosowców, niekoniecznie jednak najskuteczniejszych politycznie. A może wręcz wyjątkowo nieskutecznych. Według Stanisława Cata-Mackiewicza do zniszczenia tej partii wystarczyło kilka pociągnięć pióra Adolfa Nowaczyńskiego, który… nieco zmodyfikował skrót jej nazwy. Drugą partią, której Piłsudski okazał wtedy zainteresowanie, było wileńskie Zjednoczenie Państwowe - specyficzny sojusz radykałów i konserwatystów z Wileńszczyzny, ugrupowanie, którego głównym wyróżnikiem były przede wszystkim kresowa wrażliwość i skłonność do politycznego kompromisu.

Obie te partie w wyborach kompletnie przepadły. Czy to miałby być dowód na polityczną naiwność Piłsudskiego? Niekoniecznie. Może raczej był to dowód na to, że i Marszałek miał marzenia o ustroju idealnym?

Testament Piłsudskiego

Takiego dokumentu nigdy nie było i być może powinniśmy tego żałować. Józef Piłsudski niejako osierocił swych współpracowników, zostawiając im tylko podpisaną tuż przed swoją śmiercią konstytucję kwietniową i status quo w postaci prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generalnego inspektora Sił Zbrojnych Edwarda Rydza-Śmigłego. Konstytucja zapewniała im trwanie u władzy w swoistym duumwiracie, który zresztą obaj regularnie nadwerężali, próbując przechylić szalę na swoją korzyść. Rydz-Śmigły i bez wojny tytułował się naczelnym wodzem - jak bardzo to było na wyrost, zniesmaczeni Polacy przekonali się po 17 września i ucieczce „spadkobiercy” Piłsudskiego do Rumunii. Nie lepiej było z Mościckim - ambicje tego polityka zaspokajane były z naddatkiem z pomocą Zamku Królewskiego, pałacyku w Spale i kolumny wspaniałych limuzyn zakupionych za jego czasów przez administrację prezydencką. W obozie sanacyjnym po śmierci Marszałka nastąpiło coś w rodzaju selekcji negatywnej - na pierwszy plan wyszli ludzie o mniejszym potencjale niż ci, którzy zostali odsunięci.

***

W drugiej połowie lat 30. wielokrotnie przypisywano Piłsudskiemu rozmaite rzekome intencje co do przyszłości. „Wolą Marszałka” motywowane były nawet przygotowania do przewrotu na wzór niemieckiej nocy długich noży prowadzone przez otoczenie Rydza-Śmigłego i oenerowców. W rzeczywistości jednak Rydz-Śmigły nie był nawet w stanie realizować całkiem realnej „woli Marszałka” w zakresie modernizacji sił zbrojnych. O ile Piłsudski w pierwszej połowie lat 30. doskonale zdawał sobie sprawę z konieczności rozwoju lotnictwa i broni pancernej, o tyle jego następca raczej tej konieczności nie pojmował. Dlatego właśnie nieco ponad cztery lata po śmierci Marszałka jego legenda została poddana najcięższej próbie.

Witold Głowacki

Dodaj pierwszy komentarz

Komentowanie artykułu dostępne jest tylko dla zalogowanych użytkowników, którzy mają do niego dostęp.
Zaloguj się

naszahistoria.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2019 Polska Press Sp. z o.o.