Damian Fierla dla DZ: „Wolne państwa stanowe”

Damian Fierla
Na zdjęciu mapa Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego
Na zdjęciu mapa Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego Wikipedia
Od średniowiecza aż do początku XX wieku w Europie istniały tak zwane wolne państwa stanowe.

Gdy 15-letni Maciej Korwin wstępował na tron węgierski, nie przypuszczał, iż już za kilka lat jego panowanie rozszerzy się na olbrzymie tereny, należące do tak zwanej Korony Czeskiej. Wszystko za sprawą wojen husyckich, czyli walk pomiędzy zwolennikami spalonego na stosie za herezję Jana Husa a jego przeciwnikami, przestrzegającymi surowo nakazów papieskich.

W tym samym roku, w którym młody Maciej objął rządy na Węgrzech, na tron czeski wstąpił Jerzy z Podiebradów, gorliwy zwolennik nauk Jana Husa, a co za tym idzie, wróg nowo wybranego papieża Piusa II. Papiestwo wezwało do walk z heretyckim władcą Czech, a popierany przez katolicką szlachtę czeską młody Maciej Korwin stawił się na wezwanie. Wojna Węgier z Czechami rozpoczęła się na przełomie lat 1466/1467. Maciej odnosił w niej spore sukcesy, których kulminacją było ogłoszenie go królem Czech w roku 1469.

Mimo iż Maciej kontrolował Śląsk, Morawy i Łużyce, nie udało mu się zająć Pragi. Musiało więc dojść do kompromisu. Śmierć Jana z Podiebradów w roku 1471 nie oznaczała triumfu Macieja. Na polityczną scenę wkroczył potężny gracz - Władysław Jagiellończyk, syn Kazimierza Jagiellończyka - króla Polski i Wielkiego Księcia Litwy, który miał poparcie samego cesarza Fryderyka III. Książę Władysław natychmiast został zaakceptowany przez czeską szlachtę i koronowany w Pradze na króla. Układy w Ołomuńcu przypieczętowały stan posiadania obu rywali. Władysław rządził Czechami, a król Węgier Maciej - Morawami, Śląskiem i Łużycami. Sytuacja w poszczególnych księstwach śląskich, jaką zastał na Śląsku i Łużycach, skłoniła go do wprowadzenia zupełnie nowej jednostki podziału polityczno-administracyjnego - państw stanowych. Ich powstanie dobitnie świadczyło o końcu epoki średniowiecza, gdyż sposób, w jaki powstawały, stał w zupełnej sprzeczności z zasadami dziedzicznej monarchii patrymonialnej.

Status Maiores i Status Minores

Z końcem XV wieku, szczególnie na Śląsku, rozdrobnionym na liczne księstwa, zaistniała niespotykana dotąd sytuacja. Część ziem, czy to z powodu bezpotomnej śmierci władcy, czy to za sprawą sprzedaży, czy też wydzielenia i podziału na mniejsze organizmy polityczne, przechodziła w ręce rodzin niewywodzących się z rodów książęcych. Nowi właściciele nie dziedziczyli ziem po swych przodkach, czy to po mieczu, czy po kądzieli, więc nie mogli używać książęcego tytułu. Stawali się właścicielami poprzez kupno lub nadanie od „prawowitego księcia”. Natomiast ich ziemie stanowiły wyodrębniony z księstwa i niezależny organizm polityczny. Za rządów Macieja Korwina zaczęto je określać mianem Status Maiores, czyli Stanami Większymi. Były to „wolne państwa stanowe”, a ich właściciele używali tytułu „wolnych panów”.

Na Śląsku istniała także inna kategoria administracyjna, podobna do „wolnych państw”, jednakże ograniczająca się do wyodrębnienia spod władzy książęcej jedynie zamku i okolicznych ziem. Były to tak zwane wolne lenna zamkowe, zwane Status Minores, czyli Stanami Mniejszymi. Wolne państwa były właściwie równe księstwom dziedzicznym i lennym, z tą jednak różnicą, iż posiadały specjalne przywileje wyłączające je nie tylko z administracji księstwa, z którego zostały wyodrębnione, ale również z jurysdykcji książęcej. Właściciele państw stanowych i wolnych zamków podlegali wyłącznie i bezpośrednio cesarzowi, z pominięciem lokalnych książąt i starostów. A odwołania od wyroków sądowych mogli składać bezpośrednio w Praskiej Izbie Apelacyjnej już od momentu jej powstania, czyli od roku 1548. Panów na zamkach i wolnych panów wolnych państw stanowych różniło jedynie to, że właściciele zamków nie mieli swego przedstawiciela w Sejmie Śląskim, w przeciwieństwie do wolnych panów państw stanowych, zasiadających w sejmie w tak zwanej kurii książęcej.

Rozwój i upadek „wolnych państw”

Przełom XV i XVI wieku obfitował w powstawanie nowych państw stanowych. Tworzyli je zarówno Maciej Korwin, jak i nowy król Czech Władysław Jagiellończyk. Tak powstały wolne państwa stanowe w Sycowie w roku 1489, w Żmigrodzie w 1492, w Miliczu w 1494, w Wodzisławiu w 1502 i w Pszczynie w 1517 roku. W latach późniejszych XVI wieku państwa wyższe - stanowe lub niższe - zamkowe powstawały w Mysłowicach, Lublińcu, Frydku, Gliwicach, Frysztacie, Frytlancie, Żarach i Bielsku. Niektóre z nich przez kilka wieków odgrywały kluczową rolę gospodarczą i polityczną na obszarze Górnego Śląska. Trzy spośród nich - państwo wodzisławskie, państwo pszczyńskie i państwo bielskie, które powstały w XVI wieku, w szczególny sposób zapisały się w historii Śląska, mimo iż różniły się statusem politycznym i przestawały istnieć w różnych okresach dziejów Śląska.

Niższe Wodzisławskie Wolne Państwo Stanowe

Status Minor Vladeslaviensis, czyli Niższe Wodzisławskie Wolne Państwo Stanowe zaczęło kształtować się pod koniec XV wieku, po bezpotomnej śmierci księcia karniowskiego-wodzisławskiego Jana IV. Wtedy to właśnie wybuchła pierwsza wojna o Ziemię Wodzisławską pomiędzy zajmującym Śląsk królem Węgier Maciejem Korwinem a księciem raciborskim Janem V, który przejął nad nią władanie na kilka lat. Od roku 1491 przez ponad dekadę Wodzisław z okolicznymi ziemiami wchodził w skład Korony Czeskiej, aż do roku 1502, kiedy to Władysław Jagiellończyk przekazał go Jerzemu Salenbergowi, już jako wolne państwo stanowe.

W skład Wolnego Państwa Wodzisławskiego, oprócz samego miasta, wchodziło 10 wsi i 11 folwarków. Swój rozkwit gospodarczy przeżywało w pierwszej połowie XVII wieku, za panowania rodziny Plaweckich oraz pod jego koniec, kiedy to panem na Wodzisławiu był najpotężniejszy wówczas człowiek w Europie - Leopold I Habsburg - król Węgier, Czech i Niemiec, arcyksiążę Austrii i cesarz rzymski. Przestało istnieć w 1809 roku i weszło w skład Królestwa Pruskiego, jako zwyczajna jednostka administracyjna.

Inaczej rzecz się miała z państwem pszczyńskim, chociaż jego początki również związane były z walkami Macieja Korwina na Śląsku pod koniec XV wieku. Król Maciej pozbawił władzy nad Pszczyną księcia rybnickiego Wacława III. Z czasem miasto i ziemia przeszły w ręce księcia cieszyńskiego, który w roku 1517 sprzedał ją najpotężniejszemu magnatowi Węgier - Aleksemu Turzonowi. W ten sposób powstało Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe. Było to jedno z najpotężniejszych państw stanowych i składało się z zamku i miasta Pszczyna, miast - Bierunia, Mysłowic i Mikołowa oraz 50 wsi. Pszczyński wolny pan odsprzedał wkrótce swe włości bratu Janowi, który z kolei Mysłowice i dwie wsie zbył na rzecz Stanisława Salomona, a pozostałą większość ziem sprzedał biskupowi wrocławskiemu Baltazarowi von Promnitz. Przez ponad dwieście lat rodzina Promnitzów rządziła wolnym państwem pszczyńskim, aż do roku 1765, kiedy spokrewniona z nią inna rodzina książęca przejęła nad Pszczyną władzę. Teraz książęta Anhalt-Köthen stali się wolnymi panami na Pszczynie. W 1847 roku państwo pszczyńskie przeszło, za zgodą króla Prus, w ręce Jana Henryka X Hochberga i pozostało w rękach tej rodziny do momentu włączenia Ziemi Pszczyńskiej do Polski w roku 1921.

Państwo Bielskie i Księstwo Cieszyńskie

Państwo Bielskie, powstało po wydzieleniu z Księstwa Cieszyńskiego i sprzedaniu ziemi bielskiej Karolowi Promnitzowi. Pieniądze uzyskane ze sprzedaży przeznaczono na pokrycie długów księcia cieszyńskiego. Zezwolenie na podział księstwa i powstanie państwa stanowego niższego rzędu, obejmującego Bielsko i 18 okolicznych wsi, zostało wydane przez cesarza, króla Czech, Węgier i Chorwacji - Maksymiliana II Habsburga w roku 1572. Mimo iż Państwo Bielskie dość często zmieniało swych właścicieli, rozwijało się doskonale, czego dowodem było podniesienie jego rangi z państwa stanowego - Status Minores, do rangi wolnego państwa stanowego - Status Maiores przez cesarzową Marię Teresę w 1751 roku. A rok później, gdy Bielskiem władał już Aleksander Józef Sułkowski - polski hrabia i książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Wolne Państwo Bielskie stało się księstwem.

Dwa lata później, w 1754 roku, stało się Księstwem Bielskim wyższego rzędu. Był to koniec wolnego państwa stanowego w Bielsku, ale zarazem dowód na to, iż wydzielane z rodzimych księstw ziemie z czasem, gdy tylko były właściwie zarządzane, swym statusem politycznym mogły przewyższyć nawet księstwa, z których zostały wydzielone. Tak jak to miało miejsce w przypadku Cieszyna, który nigdy nie osiągnął tak wysokiej pozycji, jaką w połowie XVIII wieku osiągnęło niegdyś prowincjonalne miasteczko - Bielsko. I cały ten kolorowy świat księstw, niewielkich państw i wielkich cesarstw zmiotła z kart historii Wielka Wojna.

emisja bez ograniczeń wiekowych
Wideo

Odszkodowania i nowe miejsce dla działkowiczów w Trzebini

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Polecane oferty

Materiały promocyjne partnera

Materiał oryginalny: Damian Fierla dla DZ: „Wolne państwa stanowe” - Dziennik Zachodni

Wróć na naszahistoria.pl Nasza Historia