Historia Katowic to dzieje polskiego Śląska

Czytaj dalej
Fot. Wikimedia Commons
Agnieszka Zielińska

Historia Katowic to dzieje polskiego Śląska

Agnieszka Zielińska

Prawa miejskie Katowice uzyskały w 1865 roku, ale najstarsze dzielnice mają rodowód średniowieczny. I choć przez trzy stulecia teren był pod zwierzchnictwem Prus do rozwoju miasta i regionu przyczynili się Polacy, Niemcy, Czesi i Żydzi, a gwara śląska do dziś jest nacechowana... polskością.

Pierwsza wzmianka o Katowicach (wsi) pojawia się XVI w. Historię miasta wyznaczają jednak losy kilku znacznie starszych osad rolniczych oraz kuźnic żelaza, które mają rodowód średnio-wieczny. Najstarszymi katowickimi dzielnicami są m.in. Dąb (w XIII w. własność klasztoru w Miechowie), Załęże, Bogucice (w XIV w. własność księcia opawsko-raciborskiego Mikołaja).

Jak podkreśla autor „Historii Śląska do 1763 r." - Wacław Korta mimo że od XVI do XIX wieku region znajdował się pod niemiecką zwierzchnością feudalną - najpierw rodu Hohenzollernów, potem Donnersmarcków - na Górnym Śląsku jeszcze w pierwszej połowie XIV w. przeważały nazwy polskie. Same Katowice często zmieniały właścicieli. Ważny był 1838 rok, kiedy to Franz von Winckler kupił dobra rycerskie Katowice od Lehmanna, a w 1841 r. przeniósł do Katowic zarząd swoich dóbr. Rozwijała się kolej.

- Przemysłowcy śląscy determinowali rozwój gospodarki. Ściągali podatki, ale dbali o rozwój regionu. Gdy doszło do tragedii wspierali ludność, miejscowości, które do nich należały. Była to jednak jakbyśmy powiedzieli dziś - mądra opieka na zasadzie dawania wędki, nie ryby. Opiekowali się sierotami, osobami, które zostały dotknięte klęską żywiołową, itd.

Np. Donnersmarckowie budowali kolonie mieszkalne dla robotników, prowadzili programy ochrony przyrody, a zwłaszcza dzikich zwierząt. Chronili lasy. Gromadzili zabytki chroniąc je przed zniszczeniem. Podobnie jak choćby ród Schaffgotsch, który miał bogate zbiory poloniców. Przez Polaków byli jednak uważani za Niemców, w Niemczech uznawano, że są Polakami - wylicza dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki, historyk, regionalista, autor opracowań o znanych rodach Śląska i Małopolski.

11 września 1865 król Prus Wilhelm Hohenzollern nadał Katowicom prawa miejskie, a wkrótce miasto zyskało rangę powiatu. Na przełomie XIX i XX wieku intensywnie rozwijał się przemysł, huty i kopalnie, a wraz z nimi miejska architektura. Powstały unikalne Giszowiec i Nikiszowiec zgodne z wytycznymi miasta - ogrodu Brytyjczyka - Ebenezera Howarda. Zakłady Gische rozpoczęły budowę pierwszego miasta - ogrodu w 1907 roku. Osiedle zaprojektowane zostało dla robotników zakładów należących do koncernu „Giesches Erben". Wybuch I wojny światowej nie spowodował w Katowicach zniszczeń i strat, lecz przyniósł dalszy rozwój przemysłu.

Ogromne znaczenie dla miasta miały powstania śląskie. Już w 1919 r., w Szopienicach, Bogucicach i Dąbrówce Małej, doszło do kilkudniowych walk, w 1920 r. doszło do zamieszek w całym mieście. W ich trakcie niemieckie bojówki zaatakowały oddziały francuskie i polskich mieszkańców. Wydarzenia te były jedną z przyczyn wybuchu II Powstania Śląskiego, podczas którego w mieście został ogłoszony przez oddziały rozjemcze stan oblężenia.

Walki miały miejsce w takich dzisiejszych dzielnicach jak choćby Załęska Hałda, Bogucice, czy Dąb. W takich okolicznościach 20 marca 1921 r. odbył się na Górnym Śląsku - plebiscyt. W okręgu wyborczym Katowice, który objął powiat i miasto Katowice, 51,9 proc. wyborców opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech. Zaś w samym mieście Katowice 85,4 proc. a w powiecie katowickim 44,4 proc. głosujących odpowiedziało się za Niemcami. Podczas III Powstania Śląskiego, w 1921 r., po trwającej całą noc walce, miasto zostało opanowane przez osiem batalionów powstań¬ców śląskich pod dowództwem Walentego Fojkisa i Adama Kocura. Nie sposób tu nie wspomnieć wybitnej postaci Wojciecha Korfantego, dziennikarza, orędownika polskości Śląska.

Po powstaniach śląskich Katowice wraz z okolicznymi gminami przyłączono do Polski. Językoznawca prof. Jan Miodek w „Śląskiej ojczyźnie polszczyźnie” podkreśla głęboką wieź Ślązaków z Polską widoczną w samej gwarze.

- A ileż w mowie śląskiej pięknych archaizmów wyrazowych dochowanych w nienaruszonym stanie staropolskim. Zaiste to jądro polskiej mowy, to język Rejów i Kocha nowskich. Można powiedzieć za Aleksandrem Brucknerem. Oczywiście gwara Śląska jest nieuchronnie skazana na zapożyczenia z języka niemieckiego, choćby dlatego, że w szkołach w XIX w. na Górnym Śląsku język polski zastąpiono niemieckim. Świadczą one jednak o... polskości Śląska. Zostały bowiem dostosowane do polskiej fonetyki i morfologii języka lub w inny sposób spolszczone - przekonuje prof. Jan Miodek.

Lata międzywojenne były okresem wspaniałego rozwoju Katowic, także dzięki włączeniu do miasta kilku okolicznych gmin. Liczba ludności wzrosła z 56 tys. (1922 r.) do 135 tys. w 1939 roku. 15 lipca 1920 roku ustawa Sejmu RP mianowała

Katowice stolicą autonomicznego województwa śląskiego z własnym Parlamentem (Sejm Śląski) oraz Skarbem (Skarb Śląski). Przed II wojną światową miasto było siedzibą aż 53 banków, 14 zagranicznych przedstawicielstw dyplomatycznych,
9 międzynarodowych koncernów, 4 spółek akcyjnych, 9 biur sprzedaży oraz 7 związków gospodarczych.

Powstały też liczne obiekty użyteczności publicznej, w tym oddane do użytku w 1926 nowoczesne lotnisko na Muchowcu, gmach Muzeum Śląskiego, budynek Polskiego Radia. Rozbudowywano także południową część miasta, powstawały luksusowe osiedla willowe i monumentalne budowle sakralne.

Jak wskazywał niedawno zmarły katowicki architekt i urbanista prof. Tomasz Taczewski - Katowice były miastem, które stawiało na piękne artystyczne projekty. W latach 30. XX wieku rozwijał się tu styl modernistyczny, oryginalne domy mieszkalne z tamtych czasów możemy zobaczyć jeszcze przy ul. Kilińskiego, czy Skłodowskiej. Do tego stylu nawiązuje współczesne budownictwo.

Agnieszka Zielińska

Dodaj pierwszy komentarz

Komentowanie artykułu dostępne jest tylko dla zalogowanych użytkowników, którzy mają do niego dostęp.
Zaloguj się

naszahistoria.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2019 Polska Press Sp. z o.o.