Ekstra
Magazyn
Ekstra Magazyn

Najlepsze teksty z całej Polski, w każdy piątek dla wszystkich prenumeratorów Cyfrowych. Poznaj Ekstra Magazyn

Batalion „Parasol”. Od Egzekutorów AK do symbolu Powstania

Czytaj dalej
Fot. Joachim Joachimczyk „Joachim”/Muzeum Powstania Warszawskiego
Mariusz Grabowski

Batalion „Parasol”. Od Egzekutorów AK do symbolu Powstania

Mariusz Grabowski

Pierwszą akcją „Parasola” była likwidacja komendanta Pawiaka Franza Bürkla. W trakcie powstania warszawskiego batalion zdolny już był do rozbijania całych niemieckich jednostek

Dzieje słynnej harcerskiej jednostki konspiracyjnej i powstańczej rozpoczęły się wiosną 1943 r. Wtedy to cichociemny kpt. Adam Borys ps. Pług otrzymał rozkaz zorganizowania elitarnego oddziału dywersyjnego w Warszawie. Dostał pod swoją komendę 75 harcerzy.

Można się zastanawiać, dlaczego za najwłaściwsze źródło zaspokojenia potrzeb kadrowych nowo tworzonego oddziału uznano akurat konspiracyjny Związek Harcerstwa Polskiego, działający od września 1939 r. pod kryptonimem „Szare Szeregi”, ale wybór nie był przypadkowy. Cechy wyrabiane w harcerskich szeregach stanowiły bowiem cenny kapitał niezbędny u przyszłych żołnierzy elitarnej jednostki.

Początki: „Agat” i „Pegaz”

Dość szybko jak na warunki konspiracji skompletowana została kadra instruktorska złożona z oficerów i podchorążych, co ciekawe, w większości spoza kręgów harcerstwa. Członkowie tej kadry posiadali już dłuższy staż konspiracyjny i sprawdzony zasób wiedzy wojskowej. Dowódca mógł więc z nimi rozmawiać językiem czysto wojskowym, co w znacznej mierze uprościło i skróciło proces szkolenia prowadzonego w ramach tzw. II turnusu Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty „Agricola” (lipiec 1942 - styczeń 1943), Szkoły Niższych Dowódców „Belweder”, kursu „Wielkiej Dywersji” oraz kursu dowódców kompanii, szkolenia spadochronowego.

Orędownikiem powstania elitarnej jednostki był płk Stefan Rowecki „Grot”, teoretyk z zakresu walki w mieście, specjalności dość rzadkiej w ówczesnej konspiracji. Jeszcze przed wojną opublikował obszerną pracę na omawiany temat, sięgając głównie do doświadczeń teatru działań rewolucyjnych w ZSRR i Niemczech.

Historycy przyjmują, że za ostateczną datę powstania jednostki można przyjąć 1 sierpnia 1943 r. W wyniku reorganizacji Grup Szturmowych Szarych Szeregów oddział przejął zadania Organizacji Specjalnych Akcji Bojowych, czyli przede wszystkim wykonywanie wyroków śmierci wydanych przez Polskie Państwo Podziemne na zbrodniarzy hitlerowskich. Pierwotnie oddział nosił kryptonim „Agat” (od anty-Gestapo), a po 2 stycznia 1944 r., kiedy to został aresztowany Tadeusz Kostrzewski „Niemira” (uczestnik większości akcji „Agatu”), zmieniono kryptonim oddziału na „Pegaz”, co było z kolei skrótem słów „przeciw Gestapo”. W wyniku kolejnej reorganizacji i aresztowania łączniczki w maju 1944 r. przyjęto nazwę „Parasol”. Wtedy też Adam Borys awansowany został do stopnia majora. Symbol parasola miał nawiązywać do czaszy spadochronu, na którym skoczył do Polski.

Uderzenie w terror

Stanisław Broniewski pseudonim „Orsza”, od maja 1943 r. do października 1944 r. naczelnik Szarych Szeregów, tak wspominał po latach spotkanie dowódców, na którym dyskutowano ideowy sens organizacji „Agatu”: „Ze strony kierownictwa »Szarych Szeregów« padło tylko jedno pytanie: czy akcja oddziału nie upodobni się do zwykłych akcji likwidacyjnych, polegających często na zabiciu bezbronnego człowieka, nieraz w jego mieszkaniu, na oczach jego rodziny - to byłoby całkowicie niewychowawcze, to przekreślałoby dalszą dyskusję. »Pług« zdecydowanie rozwiał taką wątpliwość: walki jego oddziału, tak jak on je widzi, będą niczym innym, jak stoczeniem w każdym wypadku precyzyjnie zaplanowanej bitwy; to będzie co najmniej walka równego z równym. Nastąpiła teraz długa i trudna chwila milczenia. W mózgach »szaroszeregowych« kierowników walczyły argumenty. Jedną szalę przygniotło widmo ciężkich, krwawych ofiar, jakie musi przynieść za sobą jeszcze ostrzejsza niż dotychczasowa walka (…). Druga szala to wizja najlepszej służby, jaką można podjąć dla społeczeństwa; dla społeczeństwa bitego, mordowanego, maltretowanego. Uderzać w ręce katów, najskuteczniej bronić. Czyż można lepiej służyć? (…). Przecież chłopcy czują tak samo, przecież chłopcy nie mogą się stać, nie staną się pełnowartościowymi mężczyznami, czującymi współodpowiedzialność za losy Narodu, jeśli nie odpowiemy teraz »Tak«. Padła (więc) odpowiedź »Tak«”.

Sanitariuszka NN i ranny kpr. pchor. Krzysztof Palester „Krzych” z batalionu „Parasol” po wyjściu z kanałów na ul. Wareckiej przy Nowym Świecie. W środku
Joachim Joachimczyk „Joachim”/Muzeum Powstania Warszawskiego Barykada powstańcza na Czerniakowie - rejon wyjątkowo ciężkich starć nawet jak na warunki powstania warszawskiego

Stanęło na tym, że stworzenie specjalnego, starannie zakonspirowanego oddziału ma być narzędziem „do uderzenia nim w najczulsze punkty niemieckiego terroru”.

Pierwszy wyrok został wykonany 7 września 1943 r. na komendancie Pawiaka Franzu Bürklu. Akcja zakończyła się pełnym powodzeniem. Z kolei 24 września 1943 r. przeprowadzono kolejną udaną akcję likwidacyjną. Celem był SS-Hauptscharführer August Kretschmann, pracownik referatu IV A 3c i zarazem zastępca komendanta obozu karnego dla Polaków przy ul. Gęsiej (tzw. Gęsiówki), gdzie słynął z okrucieństwa i sadyzmu wobec więźniów. W okresie swej okupacyjnej aktywności bojowej, tj. od września 1943 r. do lipca 1944 r., oddział przeprowadził 13 operacji specjalnych.

Warto wspomnieć o najsłynniejszej z nich - zamachu na SS-Brigadeführera i Generalmajora policji Franza Kutscherę.

Suma doświadczeń zebranych przez kompanię „Agat” i „Pegaz” w jej rocznej działalności i walce z wrogiem w okresie okupacji oraz wysoka ocena jej wyników legła m.in. u podstaw decyzji Dowództwa Armii Krajowej z lipca 1944 r. podniesienia tej jednostki do rangi batalionu, z założeniem jego kadrowego charakteru w przyszłych działaniach powstańczych objętych planem akcji „Burza”, jak również przyszłych oddziałów odrodzonego Wojska Polskiego.

Dalej dowiesz się:

- czym wsławił się "Parasol" w Powstaniu

- jaki był szlak bojowy "Parasola" w Warszawie

- w jakich okolicznościach znaleziono archiwum "Parasola" 

Pozostało jeszcze 65% treści.

Jeżeli chcesz przeczytać ten artykuł, wykup dostęp.

Zaloguj się, by czytać artykuł w całości
  • Prenumerata cyfrowa

    Czytaj ten i wszystkie artykuły w ramach prenumeraty już od 6,15 zł miesięcznie.

    już od
    6,15
    /miesiąc
Mariusz Grabowski

Dodaj pierwszy komentarz

Komentowanie artykułu dostępne jest tylko dla zalogowanych użytkowników, którzy mają do niego dostęp.
Zaloguj się

naszahistoria.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2019 Polska Press Sp. z o.o.